Bij Cello staat de eigen regie van cliënten centraal. We vinden het belangrijk dat cliënten zelf keuzes kunnen maken en dat de zorg en ondersteuning die we bieden zoveel mogelijk vrijwillig is. Ons uitgangspunt is: vrijwillige zorg, behalve wanneer het niet anders kan. Soms is vrijwillige zorg echter niet mogelijk, bijvoorbeeld wanneer er sprake is van ernstig nadeel voor de cliënt of anderen. In zulke gevallen kan onvrijwillige zorg noodzakelijk zijn, maar altijd als uiterste redmiddel. De Wet zorg en dwang (Wzd) helpt ons hierbij. Deze wet stelt duidelijke regels over wanneer en hoe onvrijwillige zorg mag worden toegepast en benadrukt dat dit zoveel mogelijk voorkomen moet worden.
Hella Scheepers, coördinerend begeleider bij Dito en gedragskundige Inge Wagenaar delen hun ervaringen met de door Cello ontwikkelde e-learning. Inge maakte deze e-learning in haar voormalige rol als begeleider en stagiaire gedragskundige. Inmiddels is ze werkzaam als gedragskundige.
Bewustwording in de praktijk
Inge vertelt dat zij tijdens haar stage veel heeft geleerd over de toepassing van vrijwillige en onvrijwillige zorg. “In het begin dacht ik ‘dat doe ik wel even’, maar toch bleek het tijdens de e-learning en dus ook in de praktijk lastig om in sommige specifieke situaties te bepalen wat vrijwillige of onvrijwillige zorg is. De Wzd maakt duidelijk dat het belangrijk is om kritisch te kijken naar wat we doen en waarom we het doen. Situaties die we vanzelfsprekend vinden, kunnen namelijk onvrijwillige zorg zijn.”
Ook benadrukt Inge hoe belangrijk het is om cliënten actief te betrekken bij besluitvorming. “Op de Wolfsdonklaan hadden we bijvoorbeeld een deur van de algemene ruimte die altijd op slot ging als er niemand aanwezig was. Toen onze gedragskundige aangaf dat dit onder onvrijwillige zorg viel omdat we geen toestemming hadden gevraagd aan de cliënten, waren we best wel verbaasd. We gingen in gesprek met de cliënten en vroegen hun toestemming. Iedereen ging akkoord, waardoor het probleem eigenlijk makkelijk opgelost is. Dit voorbeeld laat zien dat communicatie en overleg vaak al genoeg is.”
Kleine aanpassingen, grote impact
De Wzd maakt duidelijk dat onvrijwillige zorg niet alleen gaat om grote ingrepen maar ook om alledaagse keuzes. “Denk aan het op slot doen van een kastje met snoep omdat een cliënt geen toegang mag hebben,” vertelt Hella. “Of aan het verstoppen van medicatie in appelmoes zonder overleg. Het zijn kleine dingen, maar ze hebben een grote impact op de zorg voor de cliënt. Dankzij de gesprekken met de gedragskundige zijn we ons hiervan meer bewust geworden.”
Leren van de e-learning
De e-learning Wzd helpt bij deze bewustwording. Voor medewerkers zelf, maar ook voor het team. Inge vertelt dat de e-learning er ook voor kan zorgen dat collega’s kritisch kijken naar hun eigen handelen. “Voor collega’s met veel ervaring is het een kans om uit een tunnelvisie te stappen. Ik kan mijzelf voorstellen dat als iets al erg lang gewoon is, zij zelf niet door hebben dat het eigenlijk onvrijwillige zorg is. Voor nieuwe medewerkers is de e-learning een fijne manier om vanaf het begin te weten wat vrijwillige en wat onvrijwillige zorg is, met concrete voorbeelden.”
Een gezamenlijke verantwoordelijkheid
De Wet zorg en dwang maakt ons allemaal verantwoordelijk voor het waarborgen van de rechten van cliënten. Dit vraagt om bewustwording, overleg en het durven veranderen van gewoontes. Zoals Hella en Inge beide afsluiten: “Het is niet altijd makkelijk, maar het is wel heel belangrijk. Alleen door samen te werken en hulp te vragen door bijvoorbeeld de gedragskundige en cliënten actief te betrekken, kunnen we zorg geven die niet alleen goed bedoeld is, maar ook echt goed is en aansluiten bij de cliënt.”
Tip: de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) heeft een podcastserie genaamd Dwang & Dilemma’s. In elke aflevering staat een sector centraal. In aflevering vijf is dat de gehandicaptenzorg. De eerste aflevering gaat over de impact van gedwongen zorg op cliënten en welke dilemma’s een rol spelen.
